मिनकुमार विश्वकर्मा
कुनै समय युवाशक्ति राष्ट्र निर्माणको प्रमुख आधार मानिन्थ्यो । तर आजको नेपालमा हजारौं युवा उच्च शिक्षा हासिल गरेपछि पनि उपयुक्त रोजगारीको खोजीमा भौँतारिन बाध्य छन् । विश्वविद्यालयबाट डिग्री प्राप्त गरेपछि सम्मानजनक जागिर पाउने आशामा रहेका युवाहरू बेरोजगारी, न्यून तलब र सीमित अवसरका कारण निराश बन्दै गएका छन् । फलस्वरूप विदेश पलायनको लहर झन् तीव्र बनेको छ ।
नेपालमा बेरोजगारीको समस्या नयाँ होइन, तर पछिल्ला वर्षहरूमा यसले गम्भीर सामाजिक तथा आर्थिक चुनौतीको रूप लिएको छ । विश्व बैंकको तथ्याङ्कअनुसार सन् २०२४ मा नेपालमा १५ देखि २४ वर्ष उमेर समूहको युवा बेरोजगारी दर २०.८२ प्रतिशत पुगेको छ । अर्थात् श्रम बजारमा प्रवेश गरेका प्रत्येक पाँच युवामध्ये करिब एक जना बेरोजगार छन् । यो विश्वको औसत १५.७ प्रतिशतभन्दा पनि बढी हो ।
त्यस्तै, नेपालको समग्र बेरोजगारी दर सन् २०२४ मा १०.७१ प्रतिशत पुगेको छ । यो तथ्याङ्कले देशमा रोजगारी सिर्जनाको गति श्रम बजारमा थपिने जनशक्तिको तुलनामा निकै कमजोर रहेको सङ्केत गर्छ ।
विदेश पलायनको बढ्दो लहर
स्वदेशमा अवसरको अभाव भएपछि नेपाली युवाको प्रमुख रोजाइ विदेश बन्न थालेको छ । खाडी मुलुक, मलेसिया, दक्षिण कोरिया, जापान, अष्ट्रेलिया, क्यानडा, बेलायत र युरोपका विभिन्न देशहरू नेपाली युवाका गन्तव्य बनेका छन् । अध्ययन, रोजगारी वा स्थायी बसोबासका लागि देश छोड्ने युवाको सङ्ख्या बर्सेनि बढिरहेको छ ।
आर्थिक वर्ष २०२४\२५ मा मात्रै ४ लाख ५२ हजारभन्दा बढी नेपालीले वैदेशिक रोजगारीका लागि श्रम स्वीकृति लिएको तथ्याङ्क सार्वजनिक भएको छ ।
ग्रामीण क्षेत्रका धेरै गाउँहरूमा अहिले उत्पादनशील उमेरका युवाहरूको उपस्थिति न्यून हुँदै गएको छ । खेतीपाती, स्थानीय उद्योग, निर्माण क्षेत्र तथा विभिन्न उत्पादनमूलक क्षेत्रले दक्ष जनशक्ति अभावको समस्या भोगिरहेका छन् ।
किन बढ्दै छ बेरोजगारी ?
विज्ञहरूका अनुसार नेपालमा बेरोजगारी बढ्नुका पछाडि धेरै कारण छन् ।
पहिलो, शिक्षा प्रणाली र श्रम बजारको आवश्यकता बीच तालमेलको अभाव । विश्वविद्यालयहरूले उत्पादन गर्ने जनशक्ति र रोजगारदाताले खोज्ने सीपबीच ठूलो अन्तर देखिन्छ ।
दोस्रो, औद्योगिक विकासको सुस्त गति । उत्पादनमूलक उद्योगहरू पर्याप्त मात्रामा विस्तार हुन नसक्दा नयाँ रोजगारी सिर्जना हुन सकेको छैन ।
तेस्रो, राजनीतिक अस्थिरता र लगानीमैत्री वातावरणको अभाव । स्वदेशी तथा विदेशी लगानी अपेक्षित रूपमा आकर्षित हुन नसक्दा उद्योग तथा व्यवसाय विस्तारमा बाधा पुगेको छ ।
चौथो, सीपमूलक तथा प्राविधिक शिक्षामा न्यून लगानी । धेरै युवा शैक्षिक प्रमाणपत्र लिएर निस्किए पनि व्यवहारिक सीपको अभावका कारण प्रतिस्पर्धी बन्न सकिरहेका छैनन् ।
समाजमा देखिन थालेका असर
बेरोजगारीले आर्थिक मात्र होइन सामाजिक समस्या पनि बढाएको छ । लामो समयसम्म रोजगार नपाउँदा युवामा निराशा, तनाव र असन्तुष्टि बढ्ने गरेको मनोविद्हरू बताउँछन् । केही युवा गलत बाटो, आपराधिक गतिविधि वा दुव्र्यसनतर्फ आकर्षित हुने जोखिम पनि बढ्ने गरेको छ ।
त्यस्तै, योग्य र ऊर्जावान जनशक्ति विदेशिनु देशका लागि ‘ब्रेन ड्रेन’ को समस्या बन्दै गएको छ। देशभित्र आवश्यक दक्ष जनशक्ति अभाव हुँदा विकासका योजना र उत्पादनशील क्षेत्र प्रभावित हुने गरेका छन् ।
समाधान के हुन सक्छ ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार बेरोजगारी न्यूनीकरणका लागि सरकारले रोजगारमुखी शिक्षा नीति अवलम्बन गर्नुपर्ने आवश्यकता छ । प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षामा लगानी बढाउने, उद्योग स्थापना तथा सञ्चालनलाई सहज बनाउने, कृषि क्षेत्रलाई व्यवसायीकरण गर्ने र युवालाई उद्यमशीलतामा प्रोत्साहन गर्ने नीति प्रभावकारी हुन सक्छ ।
साथै, स्थानीय तहदेखि संघीय सरकारसम्मले रोजगार सिर्जना गर्ने कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ । युवालाई अनुदानभन्दा अवसर, सीप र बजारसँग जोड्ने नीति अहिलेको आवश्यकता भएको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
निष्कर्ष
नेपालका युवाहरू देशको भविष्य मात्र होइन वर्तमानका प्रमुख शक्ति पनि हुन् । तर यही शक्ति अवसरको खोजीमा देश छोड्न बाध्य भइरहँदा राष्ट्रको दीर्घकालीन विकासमाथि गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ । युवालाई स्वदेशमै सम्मानजनक रोजगारी र भविष्यको आशा दिन सकिएन भने बेरोजगारी र पलायनको चक्र अझ गहिरिँदै जाने निश्चित छ ।
